Nosiciele przemian: Szkoci w Polsce w latach 1800-1918

Na przestrzeni wieków Szkoci często podróżowali za granicę, często też bywali na terenach, które należą dziś do Polski. Inni służyli tam jako żołnierze. Mona McLeod, autorka „Agents of Change, The Scots in Poland, 1800-1918”, której przodkowie wywodzili się z Polski, opisuje związki szkocko-polskie.

W końcu XVI w. upadek polskiej klasy kupieckiej i zastój gospodarczy otworzyły możliwości przed przedsiębiorczymi, często dobrze wykształconymi Szkotami. Niektórzy, tacy jak Ferguson, zostali dostawcami i bankierami królewskimi, inni – np. Robert Gordon (college w Aberdeen został nazwany jego imieniem) – działali w wolnym mieście Gdańsku jako handlarze zbożem i z majątkiem wrócili do Szkocji.

Do XVII w. napływ szkockich osadników zwielokrotnił się. Panująca w Polsce tolerancja religijna umożliwiła prezbiterianom wykonywanie praktyk religijnych w ich własnych kościołach. Szkockie bractwa, obdarzone przez króla specjalnymi przywilejami, powstały w 12 większych miastach, z własnymi sądami, szkołami i organizacjami dobroczynnymi. 30 tysięcy Szkotów, którzy według posiadanych danych zamieszkało w Polsce, szybko zasymilowało się. Alexander Chalmers, członek bractwa w Warszawie, został 3 razy wybrany burmistrzem tego miasta. Macleod stali się Machlejdami, a Cockburn - Kabronami.

Akt Unii Szkocji z Anglią z 1707 roku otworzył przed Szkotami Imperium Brytyjskie i zmienił kierunek emigracji. Dopiero kryzys, który spustoszył szkocką gospodarkę po wojnach napoleońskich, pchnął kolejną falę osadników do Polski. Nie byli to poszukiwacze przygód, lecz specjaliści od nowoczesnych technologii. Większość z nich została zwerbowana przez polskich ziemian, od lat 60-tych XVIII w. zafascynowanych Szkocją dzięki sławie Uniwersytetu Edynburskiego i wielkich myślicieli epoki Oświecenia. Po Czartoryskich przyszła kolej na innych magnatów – Potockich, Zamoyskich, Chłapowskich, Paców i wielu innych.

Poza uczęszczaniem na wykłady z ekonomii i rolnictwa na uniwersytecie obserwowali oni fermy i fabryki w majątkach właścicieli-reformatorów i w latach 1800-1830 namówili setki Szkotów, często znajdujących się po wojnach na skraju bankructwa, do emigracji. Wśród nich było wielu przodków mojej matki. Inżynierowie, farmerzy, producenci tekstyliów, młynarze, metalurdzy – zabrali ze sobą swoje umiejętności i przekazali je swoim polskim uczniom. Koło Białegostoku wciąż istnieje wieś o nazwie Nowa Szkocja, gdzie osiedliło się 500 Szkotów, a w browarze w pobliskich Zwierzynicach instalację założył niejaki Macdonald.

Wiele z osiągnięć tych Szkotów legło w gruzach w zawirowaniach XX wieku, a ich rola nosicieli przemian została zapomniana. Większość przodków mojej matki wróciła. Ci, którzy zostali, utożsamili się z krajem, który otworzył przed nimi drzwi. Mam nadzieję, że i przybysze z Polski w tym stuleciu, potomkowie naszego niezłomnego sojusznika z ostatniej wojny, doznają w Szkocji ciepłego przyjęcia.

Agents of Change
The Scots in Poland, 1800-1918
ISBN 1862320810
Mona McLeod, Author
Wydawca: Birlinn Limited
www.birlinn.co.uk